خلیج همیشه فارس ،نامی بر تارک تاریخ
خلیج فارس از هزارههای دور، خانه تمدنهای بزرگی بوده است. شواهد باستانشناسی نشان میدهد که انسانها از دوران پیش از تاریخ در سواحل این دریا سکونت داشتهاند. این منطقه به دلیل موقعیت استراتژیک خود، بهویژه در نقش مسیری کلیدی برای تجارت میان شرق و غرب، همیشه مورد توجه بوده است.خلیج فارس به عنوان دریایی آزاد و یک شاهراه تجاری از دیرباز اهمیت داشته و موردتوجه ایرانیان بوده است. مدارک باستان شناسی نیز نشان می دهد ایرانیان تجارب بسیار زیادی در دریانوردی و تجارت دریایی داشته اند.
جایگاه تاریخی نام خلیج فارس ریشه در دوران باستان دارد و از زمان امپراتوری هخامنشیان (۵۵۰–۳۳۰ ق. م) به عنوان شاخاب پارس شناخته میشده است. در تاریخ نوشتاری و در حدود ۵۰۰ پیش از میلاد و همزمان با قدرتگیری دولت هخامنشیان برای نخستین بار نویسندهای اهل آسیای صغیر با نام «هکاتئوس» از عنوان Persikos Kolpos یا همان «خلیج فارس» برای نامیدن پهنهی آبی جنوب فلات ایران استفاده میکند و مکررا توسط دیگر جغرافیدانان و نویسندگان یونانی این نام مورد استفاده قرار گرفته و گسترش و محبوبیت پیدا میکند.در اسناد تاریخی یونانی، رومی و اسلامی، خلیج فارس به طور مداوم با هویت ایرانی پیوند خورده و به عنوان مرز طبیعی و استراتژیک ایران توصیف شده است. در زبان فارسى و عربى با نامهای خلیج فارس، بحر فارس، بحر عجم و خلیج ایران و در سایر زبانهای دنیا نیز معادل آنها به کار رفته است.

خلیج فارس دریایی است از آبهای گرم به مساحت خلیجفارس ۲۳۷٬۴۷۳ کیلومتر مربع است و پس از خلیج مکزیک و خلیج هادسون سومین خلیج بزرگ جهان بهشمار میآید.خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ قرار دارد.از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عرب راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانه دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم میشود.کشورهای ایران،عمان،عراق،عربستان سعودی، کویت،امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیجفارس هستند.در این میان سواحل شمالی خلیجفارس تماماً در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارند. به سبب وجود منابع سرشار نفت و گاز در خلیجفارس و سواحل آن، این آبراهه در سطح بینالمللی، منطقهای مهم و راهبردی بهشمار میآید.
طول کرانه های ایران و خلیج فارس از بندرعباس تا دهانه شط العرب 1259 کیلومتر و طول آن از دهانه اروند رود در شمال غربی تا تنگه هرمز در جنوب شرقی در حدود 805 کیلومتر می باشد. طول آن از شط العرب تا کرانه های ابوظبی 830 کیلومتر و بالاخره طول سواحل عربی حدود 1740 کیلومتر میباشد. عرض متوسط خلیج فارس 210 کیلومتر است که کمترین عرض از دماغه نابند تا رأس راکان (شمال شبه جزیره قطر) 185 کیلومتر میباشد و بیشترین آن از بندر جزه (ایران) تا کرانه های سیله (امارات متحده عربی) 355 کیلومتر است.
آب و هوای خلیج فارس خشک و نیمه استوایی است. در تابستان دما گاهی تا ۵۰ درجه سانتی گراد میرسد و میزان تبخیر بیشتر از میزان آبهای وارده میشود. در زمستان دما تا ۳ درجه سانتی گراد هم گزارش شدهاست. در عین شوری زیاد آب خلیجفارس، ۲۰۰ چشمه آب شیرین در کف و ۲۵ چشمه آب کاملاً شیرین در سواحل آن جریان دارند که منشأ همگی آنها از کوههای زاگرس در ایران است.
آبهای شیرینی که وارد خلیجفارس میشوند عمدتاً محدود به روان آبهای کوههای زاگرس در ایران و کوههای ترکیه و عراق است. رودخانههای اروندرود،کارون،جراحی، و میناب بزرگترین و پرآبترین رودخانههایی هستند که به خلیجفارس میریزند که بیشتر سرچشمههای آنها در کوههای زاگرس قرار دارند. در کرانه جنوبی آبهای ورودی به خلیجفارس بسیار کم است که موجب بالا بودن رسوبات کربناتی در این بخش شدهاست. به دلیل محصور بودن، اثر اقیانوس بر خلیجفارس بسیار ناچیز است و به همین علت سرعت جریانهای زیرین و افقی آن بسیار کم و در حدود ۱۰ سانتیمتر در ثانیهاست.
شوری بیشتر خلیج فارس نسبت به اقیانوس موجب پیدایش جریان آبی از اقیانوس هند به خلیجفارس میشود که به موازات ساحل ایران و در جهت پادساعتگرد است. جریان ذکر شده با کاهش دما و شوری همراه است بهطوریکه در تنگه هرمز مقدار نمک ۳۶٬۶ گرم در لیتر و در انتهای شمال غربی و در دهانه کارون در حدود ۴۰ گرم در لیتر است. میزان بارندگی در سواحل جنوبی کمتر از ۵ سانتیمتر در سال و در سواحل شمالی بین ۲۰ تا ۵۰ سانتیمتر در سال است.
اولین اشارههای مکتوب به خلیج فارس را میتوان در متون تمدنهای بینالنهرین، مانند سومریها، اکدیها و بابلیها یافت. در این متون که به هزاره سوم پیش از میلاد بازمیگردند، از اصطلاحاتی مانند «دریای پایین» یا «دریای برآمدن خورشید» استفاده شده است. این نامها، که بر اساس موقعیت جغرافیایی و جهت طلوع خورشید انتخاب شده بودند، نشان میدهند که خلیج فارس برای این تمدنها نامی آشنا و مهم بود. قدیمی ترین نام ثبت شده برای این منطقه ، «نرماراتو» (Narmarratu)، به معنای «رود تلخ» است، که توسط آشوریها پیش از مهاجرت آریاییها به فلات ایران استفاده میشد .
مصر باستان و تجارت دریایی
با ظهور امپراتوری هخامنشی در حدود ۵۵۰ قبل از میلاد، این منطقه به دلیل ارتباط با منطقه پارس (فارس امروزی) به نام خلیج فارس شناخته شد. منابع یونانی مانند کتاب «ایندیکه» نوشته نئارخوس، چندین بار از Persikon kolpos (خلیج فارسی) یاد کردهاند. علاوه بر این، کتیبههای داریوش بزرگ در قرن پنجم قبل از میلاد به دریایی اشاره دارد که از پارس آغاز میشود، که نشاندهنده ارتباط این منطقه با ایران باستان است.
نخستین سند تاریخی درباره نام خلیج فارس، سنگ نوشتهای است موسوم به کتیبه کانال سوئز که به فرمان داریوش بزرگ، سومین پادشاه هخامنشی در مصر ۲۵ سده پیش برپا شده است. در این سنگ نوشته از زبان داریوش میگوید که شاهنشاه ایران فرمان به راهاندازی کانالی در نیل داد که در مصر جریان دارد و به دریایی در پارس میریزد.در بخش پایانی کتیبه آمده است: من پارسی هستم، از پارس مصر را گرفتم. فرمان کندن این آبراه را دادم، از رودخانهای به نام نیل که در مصر جاری است تا دریایی که از پارس میاید، چون من فرمان دادم، کشتیها به واسطه این کانال از مصر به پارس رفتند، همانگونه که من میخواستم.
در سنگ نوشته به واژه [درایه تیه هچا پارساآیتی] در زبان پارسی باستان اشاره شده است. [درایه] همان دریا است. [تیه] نوعی حرف ربط است. [هچا] به معنی به سوی است. [پارساآیتی] اشاره به از پارس آید دارد.
مصریان باستان نیز از وجود خلیج فارس آگاه بودند،. اسناد مصری از دوره پادشاهی نوین (حدود ۱۵۵۰ تا ۱۰۷۰ پیش از میلاد) به تجارت با سرزمینهای شرقی اشاره دارند که احتمالاً در حاشیه خلیج فارس قرار داشتند. تمرکز مصریان بیشتر بر کالاها و منابع این مناطق بود .

مورخان یونانی مانند «هرودوت» در قرن پنجم پیش از میلاد از اصطلاح «پرسیکوس کولپوس» (به معنای خلیج پارسی) برای توصیف این دریا استفاده کردند. این نام بعدها در متون رومی به شکل «سینوس پرسیکوس» تغییر یافت.انتخاب این نام نشاندهنده قدرت و نفوذ پارسیان در منطقه بود، بهگونهای که این پهنه آبی به نام سرزمین پارس شناخته شد.
دوره اسلامی
با ورود به دوره اسلامی، نام «خلیج فارس» در متون عربی و ایرانی به شکل گستردهتری ظاهر شد. جغرافیدانان و مورخان برجستهای مانند «خوارزمی» و «مسعودی» در قرون نهم و دهم میلادی از اصطلاحات «بحر فارس» و «خلیج فارس» استفاده کردند. این نامها در نقشهها و متون جغرافیایی آن زمان بهقدری رایج بودند که نشاندهنده پذیرش فرهنگی و علمی این نام در جهان اسلام داشتند.
در همین زمان، اروپاییان همچنان از اصطلاح کلاسیک «سینوس پرسیکوس» استفاده میکردند. این تفاوت در نامگذاری نشاندهنده تأثیر فرهنگها و زبانهای مختلف بر درک جغرافیایی بود. اما با گسترش تجارت دریایی و تعاملات فرهنگی، نام «خلیج فارس» به تدریج در میان دریانوردان و تجار بینالمللی نیز رواج یافت.

دوران مدرن: جهانی شدن نام خلیج فارس
با ورود به دوران رنسانس و افزایش حضور اروپاییان در اقیانوس هند، نام «خلیج فارس» بهتدریج در متون و نقشههای غربی نیز پذیرفته شد. کاوشگران و تجار اروپایی، از جمله پرتغالیها و انگلیسیها، در گزارشها و نقشههای خود از این نام استفاده کردند. برای مثال، گزارشهای «شرکت هند شرقی بریتانیا» در قرن هفدهم میلادی بهطور مداوم از «خلیج فارس» نام میبرند.در عصر مدرن، نقشهنگاری علمی و استانداردسازی نامهای جغرافیایی باعث شد که «خلیج فارس» به نامی بینالمللی تبدیل شود. اطلسهای جغرافیایی قرن بیستم و بیستویکم، مانند بسیاری از نشریات معتبر، این نام را پذیرفتهاند.
دریای پارس" یا "خلیج فارس" از جمله نامهای قدیمی و باستانی است که در ازمنه های مختلف تاریخی در اسناد، قراردادها و مکاتبات، مورد استفاده همه اقوام و ملل دنیا قرارگرفته است.
نام خلیج فارس در کتب تاریخی و جغرافیایی از آغاز تاکنون را بیشتر بررسی کنیم .
با توجه به تمام اسناد تاریخی ، پژوهشی و همچنین ردپای ۲۵۰۰ ساله نام خلیج فارس؛ از کتیبه داریوش تا نقشههای جهان همیشه مورد توجه بود همچنین پنج اثر تاریخی مربوط به دوران ایران باستان که به ترتیب در جزیره خارک به عنوان بزرگترین جزایر شمالی خلیج فارس، بندر تاریخی صیراف، حاشیه شهر برازجان و گوردختر در شمال سواحل خلیج فارس قرار دارند.
نام «خلیج فارس» نتیجه قرنها تعامل انسانی، قدرت سیاسی و تبادل فرهنگی است. در تمام نقشههای تاریخی که در دسترس هست نام خلیج مزین به نام خلیج فارس می باشند .

مروری بر نامهای قدیمی و باستانی "خلیج فارس" را با هم داشته باشیم .
از روزی که بشر به کار تدوین و نگارش تاریخ مبادرت ورزید برای مکانهای جغرافیایی نیز نام های با مسمایی انتخاب که آبراه جنوبی و جدا کننده فلات ایران از شبه جزیره عربستان نیز یکی از این موارد بوده که با نام "دریای پارس" از آن دوران کهن به یادگار مانده است."دریای پارس" یا "خلیج فارس" از جمله نامهای قدیمی و باستانی است که در ازمنه های مختلف تاریخی در اسناد، قراردادها و مکاتبات، مورد استفاده همه اقوام و ملل دنیا قرارگرفته است.
نخستین بار ایرانیان در روزگار هخامنشیان، این دریا را "پارسا درایا" یا "دریای پارس" خواندند، طبق کتیبه ای که از داریوش پادشاه هخامنشی، در تنگه سوئز بدست آمده، از آن به عنوان "درایا هچا پارسا آیتی" یعنی دریایی که از پارس می آید یاد شده و این سند به عنوان نخستین مدرک تاریخی موجود است که حقانیت نام خلیج فارس را به وضوح نشان می دهد.
از طرفی در برخی از متون قدیمی از جمله کتاب حدود العالم به عنوان قدیمی ترین اثر جغرافیایی به زبان فارسی که در حدود هزار سال پیش تالیف شده، آمده است: "خلیج پارس از حد پارس بر گیرد، با پهنای اندک تا به حدود سند"، علاوه بر این همچنین بسیاری از مورخان، محققان و سیاحان اروپایی و غربی از جمله: فلاویوس آریانوس، بطلمیوس، هرودت، استرابون و ... در آثار و نوشته های خود از دریای پارس یا خلیج فارس به عنوان "سینوس پرسیکوس" و "ماره پرسیکوم" یاد کرده اند.
در دوره های اسلامی نیز همه مورخان و جغرافیدانان مسلمان از جمله ابن فقیه در کتاب البلدان، اصطخری در کتاب المسالک الممالک، ابن رسته در کتاب الاعلاق النفسیه، ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم، ابن بطوطه در کتاب مشهور رحله و ... نام این دریا را "بحر فارس"، "خلیج الفارسی" و یا "دریای پارس" ذکر کرده اند.
با کنکاش مختصری که در مستندات و برخی از متون تاریخی معتبر در کتابخانه های معروف دنیای غرب صورت گرفته، نام دیرین "دریای پارس" یا "خلیج فارس" در برخی از کشورها به این صورت آمده است: در کشورهای انگلیسی زبان Persian Gulf در آلمان Persischer Golf در فرانسه Persique Golf در ایتالیا Golfe Persico در روسیه Persidsk Zalir و در کشورهای عربی به نام "خلیج الفارسی" یاد می شود.
تحریف نام "خلیج فارس" چگونه مطرح شد ؟
درج نام های جعلی در کنار و یا به جای خلیج فارس از حدود چند دهه پیش آغاز و در دستور کار سردمداران برخی از کشورهای عربی و غربی قرار گرفته است، از تحریفاتی که توسط برخی افراد از جمله عبدالکریم قاسم و جمال عبدالناصر و "سرچارلز بلگریو" دیپلمات بریتانیایی که در آثار خود از واژه مجعول "خلیج ع.ر.ب.ی" استفاده کرده نشان دهنده این واقعیت است که همه آنها در مقطعی حساس از تاریخ، درصدد تحریف نام خلیج فارس بر آمده اند.
تحریف نام "خلیج فارس" سناریویی بود که از چند دهه پیش آغاز شد اما اسناد تاریخی آن چنان مستحکم و مستند هستند که سازمان ملل نیز بر اصالت نام آن تاکید کرد.

به دنبال این تحریفات صورت گرفته، چند موسسه آمریکایی و اروپایی نیز با سناریویی از قبل طراحی شده جعل نام این دریای تاریخی را به شکل وسیعتری ادامه داده و به طوری که در سال 1383 خورشیدی موسسه آمریکایی نشنال جئوگرافی در اطلس جغرافیایی خود در کنار نام پرآوازه خلیج فارس از واژه مجعول "خلیج ع.ر.ب.ی" نیز استفاده کرد.
متاسفانه چند سال بعد از آن یعنی در سال 1385 خورشیدی نیز مسئولان موزه "لوور" پاریس واژه مجعول خلیج را به جای "خلیج فارس" بکار بردند، هر چند که این دو موسسه مذکور با اعتراض شدید ایرانیان وطن دوست مواجه شده و در مدت کوتاهی با عذرخواهی، تحریفات صورت گرفته را تصحیح کردند، اما متاسفانه این معضل به اینجا هم ختم نشد و این روند تا به حال نیز ادامه داشته و دارد به طوریکه در یکی دو سال اخیر نیز اخباری دیگر توسط برخی از آژانس های خبری مبنی بر تحریف نام خلیج فارس اعلام شد، البته این بار نام تاریخی خلیج فارس، توسط سایت های "گوگل" و نیروی دریای ارتش آمریکا مورد تحریف واقع شد که بلافاصله همانند موارد قبلی با اعتراض شدید ایرانیان مواجه شد.
سازمان ملل متحد نیز تاکنون در سه نوبت، نام رسمی و تغییر ناپذیر آبراه جنوبی ایران را "خلیج فارس" اعلام کرده است.بنابراین تاکید سازمان ملل متحد بر اصالت نام خلیج فارس می باشد .
برای اولین بار در سند " AD311/1 Gen مورخ پنجم مارس 1971 میلادی" بار دوم طی یادداشت شماره UNLA45.8.2(C) مورخ دهم اوت 1984 میلادی و بار سوم نیز طی یادداشت شماره ST/CS/sER.A/29 در تاریخ دهم ژانویه 1990 میلادی نام رسمی دریای جنوبی ایران و خاوری شبه جزیره عربستان را "خلیج فارس" اعلام کرده است.
این سازمان در کنفرانس های سالانه خود که در زمینه "هماهنگی در نام های جغرافیایی" برگزار می کند، به فارسی بودن نام این آبراه بین المللی تاکید کرده و آن را مورد تائید قرار داده است.
ثبت روز ملی خلیج فارس در تقویم خورشیدی
نظر به اهمیت تاریخی و قدمت نام این آبراه بین المللی که یادگار و میراثی از دوران ایران باستان است و در جهت صیانت از این نام کهن، در دیماه سال 1383 خورشیدی ایده ای تحت عنوان نامگذاری روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی ایران، توسط یک محقق و پژوهشگر هرمزگانی مطرح گردید که در نتیجه این طرح ابتکاری در همان سال از طریق استانداری هرمزگان به اداره کل خلیج فارس وزارت امور خارجه و معاونت سیاسی وزارت کشور ارسال گردید که نهایتا در تیر ماه 1384 خورشیدی توسط شورای فرهنگ عمومی کشور تصویب و مورد تایید شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز قرار گرفت و به این ترتیب با کمک و همراهی گروه تاریخ دانشگاه تهران، روز دهم اردیبهشت ماه که سالروز اخراج پرتغالی ها از تنگه هرمز است، به نام "روز ملی خلیج فارس" نامگذاری و در تقویم خورشیدی ایران به ثبت رسید.

خلیج فارس همچنان نقطه کانونی تجارت جهانی، استراتژی نظامی و گردشگری است و جایگاه خود را به عنوان یکی از مهمترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان تقویت میکند. قدرت تجاری، تنشهای نظامی و صنعت گردشگری رو به رشد آن تضمین میکند که برای دهههای آینده در مرکز توجه بینالمللی باقی بماند.
گرد آورنده مطالب : خانم نعیمه بهزادی
همه نظرها (۰)